Tắc kè đá (Drynaria bonii)

Tắc kè đá có tên khoa học Drynaria bonii Christ, thuộc họ Polypodiaceae, bộ Polypodiales, lớp Polypodiopsida, giới Plantae.

Loài này được ghi nhận trong 4 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IIA; Loài được ưu tiên bảo vệ — Thực vật; Nhóm IIA; Nhóm IIA.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp VU - Sẽ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2007; VU - Sẽ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2024.

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 11 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Khánh Hòa, Phú Thọ, Sơn La, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Cao Bằng, Thái Nguyên và 3 địa phương khác.

Loài đã được kiểm kê tại 32 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

- Cây thảo, sống nhiều năm, sống phụ sinh trên đá hay cây gỗ. Thân rễ hơi dẹp, phân nhánh, mọng nhước, phủ đầy lông dạng vảy, màu nâu. Có 2 loại lá: lá hứng mùn, màu nâu bất thụ, không cuống, hình trái xoan, gốc hình tim dàị 5 - 8cm, rộng 3 - 6cm, mép lá có răng nhọn, gân nổi rõ. Lá hữu thụ xanh, có cuống, phiến xẻ thùy sâu hình lông chim, dài 25 - 50cm, rộng 8 - 15cm, mặt dưới mang nhiều túi tử nang, không có bào tử nang, sắp xếp thành hàng tương đối đều nhu giữa 2 hàng gân lá. Bào tử hình tròn, màu vàng nhạt.

- Dương xỉ phụ sinh trên đá hoặc thân cây gỗ lớn. Thân rễ hơi dẹt, phân nhánh, mọng nước; phủ đầy lông màu nâu và nâu đen. Có 2 loại lá: lá hứng mùn màu nâu, bất thụ, không cuống, hình xoan, gốc tròn, mép lượn sóng hoăc xẻ thuỳ nông, 5-8x3-5 em. Lá hữu thụ màu xanh, có cuống, xẻ thuỳ lông chim, cỡ 25-20x7-15 cm; mặt dưới mang nhiều túi bào tử, xếp đều nhau hai bên gân lá phụ; bào tử tròn, màu vàng nâu.

Đặc tính sinh học

- Mùa có bào tử, tháng 5 - 8. Tái sinh bằng bào tử ra hàng năm. Thân rễ mọc chồi vào mùa hè. Thân rễ bị đứt đoạn vẫn có khả năng tái sinh trở lại.

Mọc trên đá ở rừng nuí đá vôi ẩm hoặc phụ sinh trên cây gỗ ở rừng thường xanh mưa mùa ẩm nhiệt đới, ở độ cao từ 200 - 1600 m. Cây ưa bóng, ưa ẩm. Sinh trưởng phát triển mạnh vào mùa xuân hè.

- Mùa có bào tử tháng 5-8. Nhân giống tự nhiên bằng bào tử. Thân rễ bị đứt đoạn, nếu còn bám được trên gìá thể vẫn có khả năng tái sinh. Sinh trưởng rất chậm. Cây ưa ẩm, chịu bóng, chỉ sổng theo kiểu phụ sinh trên đá hay trên thân cây gỗ dưới tán rừng kín thường xanh và rừng núi đá vôi ẩm, ở độ cao tới 1000 m.

Môi trường sinh sống

- Chủ yếu từ các tỉnh miền núi phía bắc từ Nghệ An, Hà Tĩnh trở ra: Cao Bằng (Quảng Hòa, Hà Quảng, Trùng Khánh), Lạng Sơn (Tràng Định, Bắc sơn, Chi Lăng: Đồng Mỏ), Hòa Bình (Mai Châu, Đà Bắc), Hà Tây (Ba Vì), Hải Hưng (Chí Linh), Thanh Hóa (Cẩm Thủy), Nghệ An (Kỳ Sơn).

- Thế giới: Trung Quốc, Lào.

- Cây ưa ẩm, chịu bóng, chỉ sổng theo kiểu phụ sinh trên đá hay trên thân cây gỗ dưới tán rừng kín thường xanh và rừng núi đá vôi ẩm, ở độ cao tới 1000 m.

Tình trạng sinh sống

- Mức độ bị đe dọa: Bậc T. Trữ lượng ít, tái sinh chậm, lại bị thường xuyên khai thác. Khi khai thác chỉ nên lấy phần thân già phía gốc, để chừa lại phần đang mang lá hữu thụ. Bảo vệ loài trong tự nhiên, không khai thác các cá thể có trong các vùng rừng cấm, vườn quốc gia (Ba Bể, Ba Vì,..) có thể sử dụng thêm các loài khác thay thế (Drynaria bonii, Drynaria quersifolia).

- Mặc dù có phạm vi phân bố tương đối rộng, song thường xuyên bị khai thác từ nhiều chục năm trở lại đây. Thêm vào đó là nạn phá rừng, trực tiếp làm thu hẹp phân bố; trữ lượng tự nhiên giảm sút nhanh chóng. Hiện đã trờ nên hiếm dần.

Mối đe dọa và giá trị

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Polypodiaceae