Rùa đất âu-ham (Cyclemys oldhamii)

Rùa đất âu-ham có tên khoa học Cyclemys oldhamii Gray, 1863, thuộc họ Geoemydidae, bộ Testudines, giới Animalia.

Loài này được ghi nhận trong 3 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IIB; Nhóm IIB; Nhóm IIB.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp EN - Nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2024; EN - Nguy cấp theo Danh lục Đỏ IUCN.

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 7 tỉnh, thành phố: Phú Thọ, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Lâm Đồng, Quảng Ngãi, Đồng Nai.

Loài đã được kiểm kê tại 16 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

Mai rùa có hình bầu dục dài, tương đối dẹt ở cá thể trưởng thành. Màu sắc của mai thường là màu nâu sẫm, nâu đen hoặc đen hoàn toàn (tối màu hơn rõ rệt so với màu nâu đỏ hoặc màu dứa chín của loài Cyclemys dentata). Ở các cá thể non (rùa con), phần rìa phía sau của mai có các khía răng cưa rất nhọn và rõ. Khi rùa trưởng thành, các khía răng cưa này tiêu giảm dần và trở nên nhẵn hoặc chỉ còn gợn sóng nhẹ. Có một gờ sống lưng chạy dọc chính giữa mai, thường rõ hơn ở phần phía sau. Yếm của rùa đất Âu-ham trưởng thành thường có màu nâu sẫm đến đen hoàn toàn, đôi khi có các tia bức xạ màu đen sẫm trên nền tối. Yếm của cá thể trưởng thành có một khớp bản lề cử động nhẹ ở phần trước (giữa tấm yếm ngực và yếm bụng). Tuy nhiên, khớp này không linh hoạt bằng chi Rùa hộp (Cuora), chúng không thể đóng kín hoàn toàn cơ thể vào trong mai. Phần cuối của yếm (phía đuôi) có vết khuyết sâu hình chữ V rõ rệt. Đầu rùa có màu nâu đen. Hai bên cổ và đầu có các đường sọc màu hồng nhạt, cam hoặc vàng chạy dọc. Các sọc này thường có xu hướng mờ đi hoặc tối lại khi rùa già đi, đôi khi biến mất hoàn toàn ở những cá thể rất lớn. Các chi đều có màng bơi phát triển mạnh để thích nghi với đời sống bán thủy sinh. Mặt ngoài của các chi được bao phủ bởi các vảy lớn, dẹt. Chi trước và chi sau đều có móng vuốt sắc nhọn giúp chúng dễ dàng leo trèo dọc các bờ suối đá.

Đặc tính sinh học

Loài này phụ thuộc vào nguồn nước ngọt nhưng dành nhiều thời gian trên cạn. Chúng sinh sống chủ yếu ở các dòng suối nhỏ, suối đá, thung lũng ẩm ướt hoặc các vùng đầm lầy ao hồ nằm sâu dưới tán rừng thường xanh nguyên sinh và thứ sinh vùng thấp. Thường tìm thấy ở các đai rừng có độ cao từ thấp đến trung bình, phổ biến nhất là dưới 1.000 m so với mực nước biển. Hoạt động mạnh nhất vào ban đêm, lúc hoàng hôn hoặc rạng đông. Vào mùa mưa hoặc những ngày trời âm u ẩm ướt, chúng cũng có thể bò ra ngoài kiếm ăn vào ban ngày. Ban ngày, khi thời tiết nắng nóng, chúng ẩn nấp rất kỹ dưới các tảng đá ven suối, cuộn mình dưới lớp thảm lá mục dày, các khúc gỗ mục nát hoặc vùi mình dưới lớp bùn non ở những vùng nước nông để giữ ẩm cho cơ thể và tránh kẻ thù. Nhờ màng bơi ở chân phát triển, chúng bơi lội khá giỏi dưới nước. Khi lên cạn, cấu trúc móng vuốt sắc bén giúp chúng leo trèo dọc các bờ suối đá khá linh hoạt. Rùa đất Âu-ham là loài ăn tạp. Ăn các loài động vật không xương sống nhỏ dưới thảm lá mục hoặc dưới suối như giun đất, sên trần, cua suối, côn trùng, ấu trùng và cá nhỏ. Ăn các loại quả rừng rơi rụng, nấm, lá cây mềm hoặc một số loài thực vật thủy sinh. Các cá thể non thường có xu hướng thiên về ăn động vật, các cá thể già trưởng thành ăn nhiều thực vật hơn.4. Mùa sinh sản thường diễn ra vào đầu mùa hè (khoảng từ tháng 5 đến tháng 7). Con cái sau khi giao phối sẽ bò lên các bãi đất mềm, thời tiết ẩm ven suối hoặc dưới tán rừng để bới đất đẻ trứng. Mỗi lứa rùa cái đẻ tương đối ít, thường chỉ dao động từ 2 - 4 quả trứng có vỏ canxi cứng. Trứng sẽ tự nở nhờ nhiệt độ và độ ẩm của môi trường tự nhiên sau khoảng 2 - 3 tháng.

Môi trường sinh sống

Chúng sinh sống chủ yếu ở các dòng suối nhỏ, suối đá, thung lũng ẩm ướt hoặc các vùng đầm lầy ao hồ nằm sâu dưới tán rừng thường xanh nguyên sinh và thứ sinh vùng thấp. Thường tìm thấy ở các đai rừng có độ cao từ thấp đến trung bình, phổ biến nhất là dưới 1.000 m so với mực nước biển.

Tình trạng sinh sống

Loài này phân bố rộng từ các tỉnh Tây Bắc và Miền Trung và Nam Trung bộ; sinh cảnh sống của loài bị chia cắt, suy thoái do tác động của các hoạt động khai thác lâm sản, xâm lấn đất rừng, cháy rừng; loài này khá hiếm gặp trong tự nhiên, là đối tượng bị săn bắt thường xuyên phục vụ buôn bán, nuôi làm cảnh; quần thể bị suy giảm ước tính khoảng hơn 50% trong vòng hơn 30 năm qua

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Geoemydidae