Rùa ba-ta-gua miền nam (Batagur affinis)

Rùa ba-ta-gua miền nam có tên khoa học Batagur affinis (Cantor, 1847), thuộc họ Geoemydidae, bộ Testudines, giới Animalia.

Loài này được ghi nhận trong 4 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IB; Phụ lục I CITES; Nhóm IB; Nhóm IB.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp EW - Tuyệt chủng ngoài thiên nhiên theo Sách Đỏ Việt Nam 2024; CR - Cực kỳ nguy cấp theo Danh lục Đỏ IUCN.

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 5 tỉnh, thành phố: An Giang, Đồng Nai, Hồ Chí Minh, Tây Ninh, Cà Mau.

Loài đã được kiểm kê tại 7 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

Là loài rùa nước ngọt khổng lồ, chiều dài mai của cá thể trưởng thành có thể đạt từ 50 cm - 60 cm, khối lượng lên tới 25 kg - 30 kg. Con cái thường lớn hơn con đực. Mai rùa có hình bầu dục, tương đối phẳng và nhẵn, không có gờ sống lưng rõ ràng ở con trưởng thành. Màu sắc mai thay đổi từ xanh ô-liu sẫm, xám đen đến nâu đen. Đầu có kích thước vừa phải, mũi hếch lên phía trên. Hàm trên có các khía răng cưa nhỏ. Các chân có màng bơi rất rộng và phát triển hoàn hảo, thích nghi tối đa với đời sống bơi lội liên tục dưới nước sâu. Vào mùa sinh sản, con đực có sự thay đổi màu sắc kinh ngạc: mắt chuyển sang màu trắng lục hoặc vàng chanh, da đầu và cổ chuyển sang màu đen sẫm, tạo sự khác biệt hoàn toàn với con cái.

Đặc tính sinh học

Loài này gắn liền với hệ thống sông lớn, vùng cửa sông ngập mặn và các kênh rạch sâu chịu ảnh hưởng của thủy triều. Chúng thích các dòng sông có bãi cát mịn dọc bờ để lên đẻ trứng. Chủ yếu ăn thực vật. Thức ăn ưa thích của chúng là lá cây, quả rơi rụng ven sông (đặc biệt là quả của cây bần, cây dừa nước), các loại tảo và thực vật thủy sinh. Rùa con đôi khi ăn thêm động vật giáp xác nhỏ hoặc côn trùng. Con cái thường tập hợp thành nhóm để bò lên các bãi cát dọc bờ sông vào ban đêm để đào tổ đẻ trứng (khoảng từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau). Mỗi ổ có khoảng 10 - 30 quả trứng thuôn dài

Môi trường sinh sống

Là loài thủy sinh, thường sống ở vùng cửa sông ngập mặn, vào mùa sinh sản thường bơi ngược lên thượng lưu để đẻ trứng.

Tình trạng sinh sống

Loài này đã từng ghi nhận phân bố ở vùng đồng bằng sông Cửu Long (hạ lưu sông Mê Kông: Kiên Giang, Cà Mau) nhưng không được ghi nhận lại kể từ năm 1990 trở lại đây. Sinh cảnh sống của loài này bị chia cắt, suy thoái nghiêm trọng do các hoạt động sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, ô nhiễm nguồn nước. Do vậy, quần thể của loài này ở Phân bố ở Việt nam được coi là đã bị tuyệt chủng ngoài tự nhiên. Cá thể được cứu hộ ở Vườn Quốc gia Cát Tiên vào năm 2005 là do bị buôn bán từ Campuchia sang (đã được bàn giao trả lại Campuchia).

Mối đe dọa và giá trị

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Geoemydidae