Hoàng Đằng (Fibraurea recisa)

Hoàng Đằng có tên khoa học Fibraurea recisa Pierre, thuộc họ Menispermaceae, bộ Ranunculales, lớp Magnoliopsida, giới Plantae.

Loài này được ghi nhận trong 3 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IIA; Nhóm IIA; Nhóm IIA.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp VU - Sẽ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2007.

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 10 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Lào Cai, Phú Thọ, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị, Huế, Gia Lai và 2 địa phương khác.

Loài đã được kiểm kê tại 16 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

Hoàng đằng là loài dây leo thân gỗ, sống lâu năm, chiều dài thân có thể đạt trên 10 m, đường kính thân 3–6 cm. Thân tròn, vỏ ngoài màu nâu xám hoặc vàng nâu; khi cắt ngang, phần gỗ và vỏ trong có màu vàng tươi đặc trưng, vị rất đắng.

Lá đơn, mọc cách; phiến lá hình trứng rộng đến gần tròn, dài 8–15 cm, gốc lá hình tim, đầu lá nhọn hoặc hơi tù, mép nguyên. Mặt trên lá xanh đậm, nhẵn; mặt dưới nhạt màu hơn, gân lá hình chân vịt, nổi rõ.

Hoa nhỏ, màu vàng lục, mọc thành chùm ở kẽ lá; cây đơn tính khác gốc. Quả dạng hạch, hình trứng hoặc gần cầu, khi chín có màu vàng cam đến đỏ cam, mỗi quả chứa một hạt cứng.

Đặc tính sinh học

Hoàng đằng là loài ưa ẩm, ưa bóng bán phần, sinh trưởng tốt trong điều kiện rừng tự nhiên có độ che phủ cao. Cây sinh trưởng tương đối chậm, tuổi thọ dài.

Chu kỳ sinh sản chủ yếu thông qua hạt. Mùa ra hoa thường từ tháng 4–6, quả chín từ tháng 8–10. Hạt phát tán nhờ động vật ăn quả. Khả năng tái sinh tự nhiên ở mức trung bình đến kém, đặc biệt suy giảm mạnh tại những khu vực bị khai thác thường xuyên.

Trong thân và rễ chứa hàm lượng cao các hợp chất alkaloid (đặc biệt là berberin), tạo vị đắng mạnh – đặc điểm sinh hóa nổi bật và là cơ sở cho việc sử dụng làm dược liệu.

Môi trường sinh sống

Hoàng đằng phân bố chủ yếu trong:

Rừng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới

Rừng thứ sinh đang phục hồi

Ven suối, sườn núi, rìa rừng

Loài thường gặp ở độ cao từ khoảng 100–800 m, trên đất feralit ẩm, thoát nước tốt, phát triển trên đá axit hoặc đá vôi phong hóa. Cây thường leo bám vào tầng cây gỗ hoặc cây bụi trong rừng.

Tại Việt Nam, Hoàng đằng phân bố rải rác ở nhiều tỉnh miền núi và trung du như: Lào Cai, Yên Bái, Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk…

Tình trạng sinh sống

Trong tự nhiên, quần thể Hoàng đằng hiện đang suy giảm đáng kể. Nguyên nhân chính gồm:

Khai thác quá mức để làm dược liệu (thường chặt cả thân và rễ)

Suy giảm và phân mảnh sinh cảnh rừng

Khả năng tái sinh chậm, khó phục hồi quần thể

Ở nhiều địa phương, loài chỉ còn gặp rải rác với mật độ thấp. Hoàng đằng được xếp vào nhóm cây thuốc rừng cần ưu tiên bảo tồn, khuyến khích gây trồng và hạn chế khai thác từ quần thể tự nhiên.

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Menispermaceae