Vàng Đắng (Coscinium fenestratum)

Vàng Đắng có tên khoa học Coscinium fenestratum (Gaertn.) Colebr., thuộc họ Menispermaceae, bộ Ranunculales, lớp Magnoliopsida, giới Plantae.

Loài này được ghi nhận trong 4 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IIA; Phụ lục II CITES; Nhóm IIA; Nhóm IIA.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp VU - Sẽ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2007.

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 10 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Đồng Nai, Lào Cai, Phú Thọ, Nghệ An, Thanh Hóa, Quảng Trị, Huế và 2 địa phương khác.

Loài đã được kiểm kê tại 12 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

Vàng đắng là loài dây leo thân gỗ, sống lâu năm, kích thước trung bình đến lớn. Thân dạng dây, có thể leo bám lên cây gỗ khác, đường kính thân có thể đạt 3–6 cm. Vỏ thân màu vàng nâu, khi cắt ngang có màu vàng tươi đặc trưng, vị rất đắng.

Lá đơn, mọc cách, phiến lá hình trứng rộng hoặc gần tròn, dài 8–15 cm, gốc lá hình tim, đầu lá nhọn hoặc tù, mép nguyên. Mặt trên lá xanh đậm, nhẵn; mặt dưới nhạt màu hơn, có thể hơi phủ lông mịn. Gân lá hình chân vịt, nổi rõ ở mặt dưới.

Hoa nhỏ, màu vàng lục, mọc thành chùm ở kẽ lá; cây đơn tính khác gốc. Quả dạng hạch, hình trứng hoặc gần cầu, khi chín có màu vàng cam đến đỏ cam, mỗi quả chứa một hạt.

Đặc tính sinh học

Vàng đắng là loài ưa sáng nhẹ đến ưa bóng bán phần, sinh trưởng tốt trong điều kiện rừng ẩm. Cây sinh trưởng chậm, tái sinh tự nhiên chủ yếu bằng hạt, khả năng tái sinh sinh dưỡng kém.

Mùa ra hoa thường từ tháng 4–6, quả chín từ tháng 8–10. Hạt được phát tán nhờ động vật ăn quả. Cây có khả năng thích nghi với điều kiện đất nghèo dinh dưỡng nhưng cần độ ẩm cao.

Trong mô thân và rễ chứa nhiều alkaloid (đặc biệt là berberin), tạo vị đắng mạnh – đặc điểm sinh hóa nổi bật của loài.

Môi trường sinh sống

Vàng đắng phân bố chủ yếu trong:

Rừng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới

Rừng thứ sinh phục hồi

Ven rừng, sườn núi, khe suối

Loài thường gặp ở độ cao từ 100–800 m, trên đất feralit phát triển trên đá mẹ axit hoặc đá vôi phong hóa. Cây thường leo bám vào tầng cây gỗ và cây bụi trong rừng.

Ở Việt Nam, Vàng đắng được ghi nhận tại nhiều tỉnh miền núi và trung du như: Lào Cai, Yên Bái, Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk…

Tình trạng sinh sống

Hiện nay, quần thể Vàng đắng trong tự nhiên đang suy giảm rõ rệt do:

Khai thác quá mức làm dược liệu (chặt cả thân và rễ)

Suy giảm diện tích rừng tự nhiên

Khả năng tái sinh chậm

Tại nhiều khu vực, loài chỉ còn gặp rải rác, mật độ thấp. Vàng đắng đã được xếp vào nhóm cây thuốc cần ưu tiên bảo tồn, hạn chế khai thác tự nhiên và khuyến khích gây trồng.

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Menispermaceae