Lan hài xanh (Paphiopedilum malipoense)

Lan hài xanh có tên khoa học Paphiopedilum malipoense S.C.Chen & Z.H.Tsi, thuộc họ Orchidaceae, bộ Asparagales, lớp Liliopsida, giới Plantae.

Loài này được ghi nhận trong 5 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IA; Phụ lục I CITES; Loài được ưu tiên bảo vệ — Thực vật; Nhóm IA; Nhóm IA.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp EN - Nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2007; EN - Nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2024; EN - Nguy cấp theo Danh lục Đỏ IUCN (2022).

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 8 tỉnh, thành phố: Sơn La, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Phú Thọ, Thanh Hóa, Quảng Trị, Quảng Ngãi.

Loài đã được kiểm kê tại 12 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

Cỏ lâu năm, có 4-6 lá, xếp thành 2 dãy; Thân rễ mập, đường kính đến 2-3,5 mm, khá dài. Lá hình thuôn hay bầu dục hẹp, cỡ 10-16x2,5-5 cm, dài, ở mặt trên có những khoang màu lục nhạt-lục thẫm xen kẽ nhau, mặt dưới có nhiều chấm màu nâu-tía. Cụm hoa có cuống mảnh và dài đến 30-50 cm, có lông, thường mang 1 hoa ở đỉnh. Hoa có mùi thơm dịu, thường màu lục nhạt với mạng gân mảnh hay chấm thưa màu hạt lựu-tía, rộng đến 8-12 cm. Lá đài ở gần trục hoa từ hình trứng rộng đến bầu dục, cỡ 4-7x1,8-4,5 cm; lá đài ở xa trục từ hình trứng rộng đến trứng-mũỉ mác, cỡ 3,8-5,3x2,4-4,8 cm; cánh hoa hình trứng, cỡ 4-7x3,4-5 cm, có lông màu trắng; môi là túi gần hình cầu, to, cỡ 4,5-6,5x3,8-5,4 cm, mép cuốn vào trong; nhị lép lồi, hình trứng thuôn-rộng, cỡ 13-14x11-13 mm. Trong loài này phân biệt ra 3 thứ: var. malipoense, var. jackii (H. S. Hua) Aver, và var. hiepii (Aver,) P, I. Cribb khác nhau ở hình dáng của cánh hoa và màu sắc của chóp nhị lép.lại ở mặt bên; nhị lép màu trắng, có điểm đốm màu tía.

Đặc tính sinh học

Lòai cây làm cảnh quý vì có hoa to đẹp và nhất là có màu lục rất hiếm. Mùa hoa tháng 3-4. Tái sinh bằng thân rễ và hạt. Mọc rất rải rác dưới tán rừng nguyên sinh rậm thường xanh nhiệt đới mưa mùa cây lá rộng và hỗn giao cây lá rộng-cây lá kim trên núi đá vôi, ở độ cao 400-1450 m, trong các khe nứt hay hốc đất ẩm, ít đất ở các vách trên sườn và gần đỉnh núi. Trong 3 thứ kể trên thì var. malipoense có sự phân bố rộng nhất và gặp ở độ cao từ 450 đến 1450 m. Còn 2 thứ kia chỉ mới gặp ở một hai điểm của huyên Na Hang, tỉnh Tuyên Quang, và chỉ ở độ cao 450-650 m.

Môi trường sinh sống

Mọc rất rải rác dưới tán rừng nguyên sinh rậm thường xanh nhiệt đới mưa mùa cây lá rộng và hỗn giao cây lá rộng-cây lá kim trên núi đá vôi, ở độ cao 400-1450 m, trong các khe nứt hay hốc đất ẩm, ít đất ở các vách trên sườn và gần đỉnh núi. Trong 3 thứ kể trên thì var. malipoense có sự phân bố rộng nhất và gặp ở độ cao từ 450 đến 1450 m. Còn 2 thứ kia chỉ mới gặp ở một hai điểm của huyên Na Hang, tỉnh Tuyên Quang, và chỉ ở độ cao 450-650 m.

Tình trạng sinh sống

Loài vốn có khu phân bố không hẹp, nhưng có nơi cư trú bị chia cắt rải rác và sổ lượng cá thể vốn rất ít, trong vài năm gần đây lại bị thu hái đến ồ ạt để xuất khẩu lậu qua biên giới cùng với môi trường sống bị phá hủy vì nạn lửa rừng nên đang bị tuyệt chủng, số phận của những cây còn sót lại rất rải rác ở các khe núi khuất và dốc đứng cũng rất mong manh.

Mối đe dọa và giá trị

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Orchidaceae