Tuế không gai (Cycas inermis)

Tuế không gai có tên khoa học Cycas inermis Lour., thuộc họ Cycadaceae, bộ Cycadales, lớp Cycadopsida, giới Plantae.

Loài này được ghi nhận trong 5 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IIA; Phụ lục II CITES; Loài được ưu tiên bảo vệ — Thực vật; Nhóm IIA; Nhóm IIA.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp VU - Sẽ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2007; VU - Sẽ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2024; VU - Sẽ nguy cấp theo Danh lục Đỏ IUCN (2022).

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 5 tỉnh, thành phố: Huế, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Đắk Lắk, Đồng Nai.

Loài đã được kiểm kê tại 6 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

- Thân trụ, hoá gỗ, không phân cành, cao đến 3 m, đư¬¬ờng kính gốc đến 25 cm. Lá vảy hình dải, dài 40-50 mm, có lông. Lá tập trung thành nhiều vòng ở đỉnh ngọn, hình lông chim, màu xanh sẫm, dài đến 3 m, mang 130-220 thùy lông chim, mọc đối; cuống lá dài đến 80 cm, có gai nhọn, dọc 70 - 100% chiều dài cuống. Các thùy mọc cách nhau 1,8-2 cm; thùy ở phần giữa trục lá cỡ 29-35 x 1,4-1,8 cm, phẳng, mép hơi uốn cong xuống mặt d¬ưới, chóp nhọn, gân chính nổi rõ. Nón đực hình trứng thuôn, mọc thẳng đứng, dài 23-30 cm, đư¬¬ờng kính cỡ 8 cm. Vẩy nhị cứng không dày ở lư¬¬ng, đỉnh có mũi nhọn cong, cao đến 1 cm. Vảy noãn dài đến 20 cm, có lông mềm màu xám, mỗi vảy mang 4 noãn; phiến vảy hình mác, cỡ 5-7 x 3-7 cm, mép phiến vảy xẻ sâu đều đặn thành 18-26 thuỳ nhọn bên rất sắc, cỡ 4–5 mm x 1-1,5 mm, thuỳ nhọn đỉnh cỡ 20–25 x 3 mm. Hạt hình bầu dục rộng, cỡ 5-6 x 4-5 cm; vỏ hạt chín màu vàng cam, nhẵn, dày 5 mm.

- Thân hoá gỗ không phân cành, cao 1-3 (4) m, đường kính 25 cm, vỏ nhẵn, đỉnh có nhiều lông mềm màu nâu đỏ, mang 6-35 lá mọc thành vài vòng. Lá vẩy (cataphylls) hình dải, dài 40-50 mm, có lông. Lá màu xanh sẫm, bóng, dài 2,2-3 m, mang 130-220 lá chét giả (pinnae), mọc đối nhau và đính với trục lá (rachis) tạo thành góc 180°, có lông trắng, tận cùng của trục lá mang 2 lá chét giả; cuống lá dài 65-80 cm, nhẵn, có gai nhọn phân phối từ 70 tới 100% chiểu dài cuống, lá chét giả ở gốc trục không tiêu giảm thành gai. Các lá chét giả ở phần giữa trục lá thường dài 29-35 cm, rộng 1,4-1,8 cm, đính vào trục với góc 60-80°, men theo trục 5-7 mm, gốc rộng 3-4,5 mm; lá chét mọc cách nhau 18-22 mm, phẳng, mép, hơi uốn cong xuống mặt dưới, nhọn đầu, gân nổi rất rõ. Nón đực hình trứng thuôn, dựng đứng, dài 23-30 cm, đường kính 8 cm. vẩy nhị cứng không dày ở lưng, đỉnh có mũi nhọn cong, rất sắc, nhô cao 10 mm. vẩy noãn dài 20 cm, có lông mềm màu xám, mỗi vẩy mang 4 noãn nhẵn; phiến vẩy hình mác, dài 50-70 mm, rộng 30-70 mm; mép phiến vẩy xẻ sâu đều đặn thành 18-26 thùy nhọn bên rất sắc, dài 4-5 mm, rộng 1-1,5 mm, thùy nhọn đỉnh dài 20-25 mm, rộng 3 mm ở gốc. Hạt hình bầu dục, dài 50-60 mm, rộng 38-50 mm; vỏ hạt chín màu vàng cam, nhẵn, dày 5 mm, có xơ.

Đặc tính sinh học

Loài đặc hữu cùa Việt Nam. Nón xuất hiện tháng 4-5, khả năng tạo hạt tốt, hạt chín tháng 12-2 (năm sau). Tái sinh từ hạt và nảy chồi tốt. Vốn là cây trung sinh ưa ẩm, mọc rài rác dưói tán rừng râm cây lá rộng, thường xanh, mưa mùa ẩm trên đất thấp cây lá rộng, nhưng có thể chịu hạn và chịu sáng, mọc dưới tán rừng nửa rụng lá Bằng lăng (Lagerstroemia calyculata) và trảng cây bụi rậm thứ sinh phục hồi sau nương rẫy, phát triển chủ yếu trên đất sét thoát nước, là sản phẩm phong hoá cùa đá phiến sét hay bazan, ở độ cao từ ven suối khoảng 100 m đến sườn đồi núi cao 600-800 m.

Môi trường sinh sống

Cây trung sinh ưa ẩm, mọc rài rác dưói tán rừng râm cây lá rộng, thường xanh, mưa mùa ẩm trên đất thấp cây lá rộng, nhưng có thể chịu hạn và chịu sáng, mọc dưới tán rừng nửa rụng lá Bằng lăng (Lagerstroemia calyculata) và trảng cây bụi rậm thứ sinh phục hồi sau nương rẫy, phát triển chủ yếu trên đất sét thoát nước, là sản phẩm phong hoá cùa đá phiến sét hay bazan, ở độ cao từ ven suối khoảng 100 m đến sườn đồi núi cao 600-800 m.

Tình trạng sinh sống

Loài phân bố không rộng, nhưng số cá thể còn nhiều và được bảo vệ tại Vườn quốc gia Cát Tiên và Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà. Tuy có bị khai thác để bán song loài này không được hấp dẫn như các loài Tuế lược [Cycas elongata (Leandri) D. Y. Wang, Cycas pectinata Buch. - Ham.] nên mức độ bị đe doạ chưa cao.

Mối đe dọa và giá trị

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Cycadaceae