Tuế sơ va liê (Cycas chevalieri)

Tuế sơ va liê có tên khoa học Cycas chevalieri Leandri, thuộc họ Cycadaceae, bộ Cycadales, lớp Cycadopsida, giới Plantae.

Loài này được ghi nhận trong 4 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IIA; Phụ lục II CITES; Nhóm IIA; Nhóm IIA.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp LR - Ít nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2007; VU - Sẽ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2024; NT - Sắp bị đe dọa theo Danh lục Đỏ IUCN (2022).

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 3 tỉnh, thành phố: Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị.

Loài đã được kiểm kê tại 4 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

- Cây có thân rất ngắn hoặc thân trụ, nằm ngang, dài đến 1,2 m. Lá dạng vảy hình tam giác hẹp, dài 5-7 cm, có lông. Mỗi cây mang 4-15 lá, mọc chụm ở đỉnh ngọn, hình lông chim, màu xanh đậm, có lông màu nâu hoặc cam rụng khi lá nở khỏi chồi. Lá dài 1,3-2,4 m, mang 80-110 thùy lông chim, mọc đối hoặc gần đối, tạo thành mặt phẳng hoặc hơi hình máng; cuống lá dài 0,7-1,4 m, có gai dọc theo 100% chiều dài cuống. Thùy ở phía gốc lá dài 17-24 cm, đột ngột được thay thế bằng gai ở phía cuống; thùy ở phần giữa trục lá cỡ 25-42 x 1,4-2 cm, chóp có mũi nhỏ, gân giữa nổi rõ ở mặt dưới. Nón đực hình thoi, màu kem hoặc màu nâu, dài 15-25 cm, đư¬¬ờng kính 4-7 cm. Vẩy nhị mềm, không dày ở lưng, dài 14-17 mm, rộng 8-10 mm, đỉnh không có gai. Vảy noãn dài 9-13 cm, có lông mềm màu nâu, mỗi vảy mang 2-4 noãn, nhẵn; phiến vảy hình đĩa, cỡ 3,5-5,5 x 2,5-5 cm, mép phiến vảy xẻ sâu thành 15-25 thuỳ nhọn bên, dài 20-35 mm, thuỳ nhọn đỉnh đôi khi tách biệt với thùy bên, dài 25-40 mm. Hạt hình trứng, cỡ 18-27 x 1,5-2,5 cm, vỏ hạt màu vàng, không có sợi, dày 1-2 mm.

- Thân hóa gỗ, vỏ xám đen, cao 1-2 m, đường kinh 8-18 cm, mang 4-15 lá trong một vòng. Lá vảy (cataphylls) hình tam giác hẹp, xốp, có lông, dài 50-70 mm. Lá mọc thành vài vòng, xanh đậm, nhẵn bóng, dài 1,30-2.40 rn, mang 80-110 lá chét giả (pinnae), mọc đôi trên trục lá (rachis) và tạo thành góc 150-180°, có lông nhung màu vàng cam hay nâu, đỉnh trục lá mang một đôi lá chét giả. Cuống 1.1 dài 70-140 cm (chiếm 45-60% chiều dài của lá), nhẵn, không có gai hoặc có gai trên toàn bộ chiều dài của cuống 2 lá chét giả ở góc trục lá dài 17-24 cm, không tiêu giảm thành gai. Lá chét giả ở phần giữa trục dài 25- 42 cm, rộng 1,4-2 cm, đínhvới trục lá ở góc 50-80o, men theo trục lá 2-6 mm, gốc hẹp 2,5-4 mm (bằng 15-30%; của chiều rộng tối đa), cách nhau 15-21 mm, mép thẳng hay gợn sóng, chóp nhọn mềm, gân chính nổi rõ ở hai mặt. Nón đực hình suốt chỉ, màu nâu hoặc vàng kem, dài 15-25 cm, đường kính 4-7 cm: vẩy nhị xốp, không dày ở lưng, dài 14-17 mm. rộng 7-10 mm, đấu không có gai nhọn, vẩy noãn dài 9-13 cm, có lông nhung nâu, mang 2-4 noãn nhẵn; phiến vảy hình gần tròn, dài 35- 55 mm, rộng 25-50 mmm, mép xẻ thành 15-25 thùy nhọn bên, xốp mềm, dài 20- 35 mm: thùy nhọn đỉnh dài 25-40 mm, rộng 3-8 mm ở gốc. Hat hình trừng, dài 18-27 mm, rộng 15-25 mm; vỏ hạt màu vàng, nhẵn, dày 1-2 mm, không có xơ.

Đặc tính sinh học

Loài đặc hữu và nguồn gen quý của Việt Nam. Nón xuất hiện vào tháng 3-4, hạt chín vào tháng 8-9, tồn tại tới nãm sau. Khả năng tạo hạt và tái sinh từ hạt tốt. Cây trung sinh và ưa bóng, mọc dày đặc (nhiều khi gặp hàng chục cá thể trên 100m2) dưới tán rừng nguyên sinh rậm thường xanh mưa mùa ẩm với một mùa đông hơi lạnh và khô ở đất thấp cây lá rộng hoặc trên sản phẩm phong hoá của đá granít, đá phiến, từ thềm ven suối đến sườn núi cao, ở độ cao 600-700 m.

Môi trường sinh sống

Cây trung sinh và ưa bóng, mọc dày đặc (nhiều khi gặp hàng chục cá thể trên 100m2) dưới tán rừng nguyên sinh rậm thường xanh mưa mùa ẩm với một mùa đông hơi lạnh và khô ở đất thấp cây lá rộng hoặc trên sản phẩm phong hoá của đá granít, đá phiến, từ thềm ven suối đến sườn núi cao, ở độ cao 600-700 m.

Tình trạng sinh sống

Tuy loài phân bố không rộng nhưng còn tồn tại quần thể lớn với hàng ngàn cá thể ở các độ tuổi khác nhau. Khả năng tạo hạt và tái sinh từ hại tốt tại các khu rừng được bảo vệ tốt của các xã Sơn Kim, Sơn Hồng thuộc huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh và dọc thượng nguồn sông Đa Krông, huyện Đa Krông, Khe Sanh giáp với Lào. Vì vậy loài này ít bị đe dọa tuyệt chủng theo tiêu chuẩn Danh lục đỏ của IUCN.

Mối đe dọa và giá trị

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Cycadaceae