Sồi ba cạnh (Trigonobalanus verticillata)

Sồi ba cạnh có tên khoa học Trigonobalanus verticillata Forman, thuộc họ Fagaceae, bộ Fagales, lớp Magnoliopsida, giới Plantae.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp EN - Nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2007; NT - Sắp bị đe dọa theo Danh lục Đỏ IUCN.

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 3 tỉnh, thành phố: Lâm Đồng, Gia Lai, Quảng Ngãi.

Loài đã được kiểm kê tại 5 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

- Cây gỗ lớn, thường xanh, cành mọc đối, vỏ thân nhẵn. Lá đơn, 3 lá xếp vòng, mép lá nguyên. Cây đơn tính cùng gốc, cụm hoa được ở nách lá; cụm hoa cái đầu cành, hoa xếp vòng 1-3 trên cuống, đấu xẻ 3, hạt hình tứ diện.

- Cây gỗ lớn, cao 25-35 m, đường kính 40-70 cm. Cành non lúc đầu đầy lông tơ hình sao. Lá kèm xen cuống, hình trứng mũi mác, cỡ 4-5x2-3 mm. Lá mọc thành vòng 3, dai như da, hình bầu dục hay trứng ngược, cỡ 6-9(14)x3-4(5,5) cm, mặt dưới có lông hình sao (nhất là trên các gân), chóp lá tù đến gần tròn, góc lá hình nêm. mép khía tai bèo ở phần chót; gân bên 6-8(12) đôi, cong ở gần mép; cuống lá dài 5-10 mm. Cụm hoa xuất phát từ nách lá, phân nhánh mạnh, thường đơn tinh. Gié dực dài 5-10 cm, mọc đứng; hoa đực tập trung thành bó 3-12 hoa; bao hoa xẻ 6 thuỳ. nhị 6; chi nhị rởi, thò ra ngoài, bao phấn rất ngắn, hình trứng, đính gốc. Gié cái (hay gié lưỡng tính hoặc gié hỗn hợp) dài 5-10 cm, phân nhánh hoặc không; Hoa cái tập trung thành bó 3-7(15) hoa, ít khi đơn độc; có 6 nhị lép khá phát triển. nhưng không thò ra khỏi bao hoa; bầu 3 ô. hình ba cạnh, noãn 2 trong mỗi ô; vòi nhụy 3, hình nón hay hình trụ; núm nhụy ở đỉnh, hình đầu. Đấu gần như không cuống, phía ngoài có các váy xếp lợp, hở và thường xẻ 3(12) thuỳ, chứa (I)3-7(10) hạch. Hạch (hạt) hình 3 cạnh, cao 5-7 mm, rộng 3-5 mm, có lông hình sao.

Đặc tính sinh học

- Ra hoa tháng 12 năm trước đến tháng 2 năm sau, quả trưởng thành vào tháng 7-8.

- Loài duy nhất thuộc chi Trigonobalanus mới tìm thấy (năm 1999) ở Việt Nam với số lượng cá thể rất ít, Nguổn gen khá độc đáo, khác các chi khác trong họ Fagaceae bởi mỗi đấu chứa 3-7 hạch (chứ không chỉ 1). Cây gỗ lớn, mùa quả tháng 10-3 (năm sau). Mọc rải rác trong rừng nhiệt đới, trên sườn và đỉnh núi, ở độ cao 900-2000 m.

Môi trường sinh sống

- Trong rừng kín thường xanh, độ cao 1500 - 1600 m.

- Rừng nhiệt đới, trên sườn và đỉnh núi, ở độ cao 900-2000 m.

Tình trạng sinh sống

- Ghi nhận được 1.850 cá thể trưởng thành. Phân bố và mức độ quần thể để xếp hạng nguy cấp (EN) theo thang đánh giá của IUCN.

- Khả năng bị de doạ tương đối cao do việc chặt phá rừng như ở Kon Hà Nừng (Gia Lai) hoặc khai thác lấy gỗ ở những nơi khác.

Mối đe dọa và giá trị

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Fagaceae