Tam thất hoang (Panax stipuleanatus)

Tam thất hoang có tên khoa học Panax stipuleanatus C. T. Tsai & K. M. Feng, thuộc họ Araliaceae, bộ Apiales, lớp Magnoliopsida, giới Plantae.

Loài này được ghi nhận trong 4 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IA; Loài được ưu tiên bảo vệ — Thực vật; Nhóm IA; Nhóm IA.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp CR - Rất nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2007; CR - Rất nguy cấp/Cực kỳ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2024.

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 2 tỉnh, thành phố: Tuyên Quang, Lào Cai.

Loài đã được kiểm kê tại 3 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

Cây thảo sống nhiều năm, cao 25-75 cm. Thân rễ mập, đường kính 1,5-3 cm, nằm ngang, có nhiều chỗ lõm do vết lá rụng để lại, ít phân nhánh. Thân mọc thẳng, đường kính thân 0,3-0,6 cm. Lá kép chân vịt thường 5 lá chét, mọc vòng 1-3 ở ngọn, cuống lá dài 5-10 cm. Lá chét hình thuôn hay mác thuôn, nhọn 2 đầu, cỡ 5-13 x 2-4 cm; mép có răng cưa, ở một số cây non có thể gặp dạng xẻ lông chim, thường có lông ở gân mặt trên lá. Cụm hoa tán đơn, mọc ở ngọn, cuống cụm hoa cao bằng với tán lá hoặc hơn. Hoa 30-80, màu vàng xanh, 5 lá đài nhỏ; 5 cánh hoa; 5 nhị; bầu 2 ô, đầu nhuỵ thường chẻ đôi. Quả mọng, gần hình cầu, đường kính 0,6-1,2 cm, khi chín màu đỏ. Hạt 1 hoặc 2, gần giống hạt đậu tròn, màu xám trắng, vỏ cứng, có rốn hạt.

Cụm hoa tán, mọc ở ngọn, đôi khi có 1 tán phụ nhỏ, nhưng sau bất thụ; cuống cụm hoa dài 5-15 cm, cao bằng hay vượt khỏi bề mặt tán lá; cụm hoa gồm 30-80 hoa; lá bắc dạng chỉ; cuống hoa mảnh, dài 1,0-1,5 cm. Hoa nhỏ màu vàng xanh nhạt; 5 lá đài hình tam giác nhọn; 5 cánh hoa hình tam giác thuôn tròn đầu; nhị 5, mọc giữa các cánh hoa; bầu 2 ô, đầu nhụy chẻ đôi. Quả hình cầu, hơi dẹt theo chiều dọc, đường kính 0,6-1,2 cm, có vòi nhụy tồn tại, khi chín màu đỏ. Hạt 1-2, hình gần hình cầu, có vỏ cứng, màu vàng nhạt.

Cây thảo sống nhiều năm, cao 25-75 cm. Thân rễ mập, nằm ngang, có nhiều chỗ lõm do vết thân để lại; ít khi phân nhánh; đường kính 1,5-3 cm. Mỗi khóm thường có 1 thân mang lá, ít khi 2 hoặc 3, trừ trường hợp đầu thân rễ bị tổn thương, sau phân nhánh và mọc lên số chồi thân tương ứng. Thân mọc thẳng, nhẵn; đường kính 0,3-0,6 cm. Lá kép chân vịt, gồm 1-3 cái, mọc vòng ở ngọn; có cuống dài 5-10 cm. Lá chét 5; có cuống ngắn, hình thuôn hay mác thuôn, nhọn 2 đầu, 5-13 2-4 cm; mép có răng cưa, hoặc ở một số ít cây non có thể gặp dạng xẻ lông chim nông, mép của thuỳ nông cũng khía răng cưa; thường có lông ở gân mặt trên lá. Cụm hoa tán đơn, mọc ở ngọn, hiếm khi có thêm 1 tán phụ, nhỏ; cuống cụm hoa cao bằng với tán lá hoặc hơn, dài 5-10 cm. Số hoa trên 1 tán gồm 30-80; cuống hoa mảnh, dài 1-1,5 cm; lá bắc thường hình chỉ. Hoa màu vàng xanh, 5 lá đài nhỏ; 5 cánh hoa; 5 nhị; bầu 2 ô, có đầu nhụy thường chẻ đôi. Quả mọng, gần hình cầu dẹt, đường kính 0,6-1,2 cm, khi chín màu đỏ. Hạt 1 hoặc 2, gần giống hạt đậu tròn, màu xám trắng, vỏ cứng, có rốn hạt

Mùa hoa quả: Hoa tháng 3-5, quả chín tháng 6-8.

Đặc tính sinh học

Là nguồn gen đặc biệt quý hiếm đối với Việt Nam và thế giới. Mùa hoa tháng 4-5, quả tháng 5-9 (10). Nhân giống tự nhiên chủ yếu bằng hạt. Quả chín thường bị chim ăn, hạt rơi xuống đất lại bị loại sóc nhỏ ăn nhân hạt. Phần thân mang lá lụi hàng năm vào mùa đông, chồi mới mọc lên từ đầu thân rễ, vào đầu mùa xuân năm sau, Khi thân rễ bị gãy, phần đầu mầm còn lại có khả năng tiếp tục tái sinh. Cây đặc biệt ưa ẩm và ưa bóng, mọc rải rác trên đất có nhiều mùn, dưới tán rừng kín thường xanh ẩm, hoặc rừng có xen lẫn với sặt gai, ở độ cao từ 1600-2300 m

Môi trường sinh sống

Đặc biệt ưa ẩm và ưa bóng, đất có nhiều mùn, dưới tán rừng kín thường xanh ẩm, hoặc rừng có xen lẫn với sặt gai, ở độ cao từ 1600-2300m

Tình trạng sinh sống

- Mối đe dọa chủ yếu tới môi trường sống của Tam thất hoang ở 10, Lai Châu và Hà Giang là do việc mở mang vùng rừng trồng Thảo Quả.

- Nạn phá rừng làm nương rẫy (núi Hàm Rồng) hoặc để trồng thảo quả, trực tiếp làm thu hẹp phạm vi phân bố. Thường xuyên bị tìm kiếm khai thác (từ 1962 đến nay). Hiện đã trở nên cực hiếm; Đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng cao.

Mối đe dọa và giá trị

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Araliaceae