Bách xanh núi đá (Calocedrus rupestris)

Bách xanh núi đá có tên khoa học Calocedrus rupestris Aver., T.H.Nguyên & P.K.Lôc, thuộc họ Cupressaceae, bộ Cupressales, lớp Pinopsida, giới Plantae.

Loài này được ghi nhận trong 3 danh mục pháp lý về bảo tồn: Nhóm IIA; Nhóm IIA; Nhóm IIA.

Về hạng bảo tồn, loài được xếp EN - Nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam 2024.

Dữ liệu phân bố ghi nhận loài tại 6 tỉnh, thành phố: Cao Bằng, Tuyên Quang, Phú Thọ, Sơn La, Quảng Trị, Nghệ An.

Loài đã được kiểm kê tại 2 khu bảo tồn thiên nhiên, di sản thiên nhiên trong nước.

Tình trạng pháp lý của loài

Mỗi nhãn dưới đây tương ứng với một danh mục do văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Bấm vào tên văn bản để đọc toàn văn trong kho.

Hạng bảo tồn

Hạng bảo tồn là kết quả đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, khác với việc loài có nằm trong danh mục pháp lý hay không. Một loài có thể được xếp hạng mà chưa thuộc danh mục nào, và ngược lại.

Đặc điểm và sinh thái

Đặc điểm nhận dạng

Bách xanh núi đá (Calocedrus rupestris) là loài cây gỗ thường xanh, kích thước trung bình đến lớn, chiều cao có thể đạt 20–25 m, đường kính thân tới 60–80 cm. Thân thẳng, vỏ màu xám nâu, bong thành mảng mỏng dọc theo thân. Tán cây hình tháp hẹp, cành mọc chếch lên. Lá dạng vảy nhỏ, mọc áp sát cành, màu xanh lục đậm, sắp xếp thành các mặt phẳng dẹt, tạo thành hệ cành lá đặc trưng của chi Calocedrus. Nón cái hình bầu dục hoặc gần tròn, kích thước nhỏ, khi chín màu nâu, gồm 4 vảy, trong đó có 2 vảy hữu thụ mang hạt. Gỗ có màu vàng nhạt, mùi thơm nhẹ, thớ mịn và tương đối bền.

Đặc tính sinh học

Bách xanh núi đá là loài sinh trưởng chậm, tuổi thọ cao, khả năng tái sinh tự nhiên thấp. Cây ra nón và phát tán hạt theo mùa, tuy nhiên tỷ lệ nảy mầm ngoài tự nhiên không cao do điều kiện sinh cảnh khắc nghiệt. Loài có khả năng chịu hạn tương đối tốt, thích nghi với đất nghèo dinh dưỡng, tầng đất mỏng. Về sinh thái, cây thường mọc đơn lẻ hoặc thành nhóm nhỏ, đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định sườn núi đá vôi, chống xói mòn và duy trì cấu trúc rừng đặc hữu núi đá.

Môi trường sinh sống

Trong tự nhiên, Calocedrus rupestris phân bố đặc trưng ở các khu rừng núi đá vôi vùng Đông Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam. Loài thường gặp trên vách đá, sườn núi đá dựng đứng, nơi có tầng đất rất mỏng hoặc gần như không có đất, ở độ cao khoảng 600–1.200 m so với mực nước biển. Sinh cảnh điển hình là rừng thường xanh trên núi đá vôi, khí hậu mát, độ ẩm cao, ít bị tác động mạnh bởi canh tác nông nghiệp nhưng dễ bị khai thác gỗ trái phép.

Tình trạng sinh sống

Bách xanh núi đá là loài đặc hữu của Việt Nam, có phạm vi phân bố hẹp và quần thể tự nhiên nhỏ. Theo đánh giá của IUCN, loài được xếp ở mức Nguy cấp (Endangered – EN). Tại Việt Nam, loài cũng được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam và nằm trong Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Các mối đe dọa chính bao gồm khai thác gỗ, suy thoái sinh cảnh rừng đá vôi và khả năng tái sinh tự nhiên kém. Hiện nay, loài đã được bảo vệ trong một số khu bảo tồn và vườn quốc gia, song vẫn cần tăng cường các biện pháp bảo tồn lâu dài.

Phân bố tại Việt Nam

Địa danh đã được quy về đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025.

Khu bảo tồn ghi nhận loài

Theo kết quả kiểm kê loài tại các khu bảo tồn, di sản thiên nhiên trong Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia.

Loài khác trong họ Cupressaceae