Quy trình kỹ thuật trồng và chăm sóc nấm mộc nhĩ

QUY TRÌNH

Trồng chăm sóc nấm mộc nhĩtrên địa bàn tỉnh Lâm Đồng

(Ban hành kèm theo Quyết định số /QĐ-UBND ngày / /2025

của UBND tỉnh Lâm Đồng)

I. Yêu cầu sinh thái, điều kiện ngoại cảnh

1. Nhiệt độ, ẩm độ

- Nhiệt độ:Nấm mộc nhĩ là loại nấm ưa nhiệt, nhiệt độ thích hợp để nấm phát triển là 25 - 32oC. Khi nhiệt độ lên 35oC hoặc hạ xuống 15oC nấm mộc nhĩ phát triển kém và cho năng suất thấp. Nhiệt độ không khí cao hơn 32oC, nấm mộc nhĩ mọc thưa dần, cánh mỏng, màu nhạt,quả thể nhỏ và mép xoăn nhiều.

- Ẩm độ: Trong các giai đoạn sinh trưởngvà phát triển, nấm mộc nhĩ cần độ ẩm khác nhau. Trong điều kiện nhiệt độ cao, độ ẩm thấp hệ sợi nấm có thể phát triển nhanh.

Nếu trồng nấm trên khúc gỗ độ ẩm thích hợp là 45%, nhưng khi mới cấy giống độ ẩm thích hợp là 50%.Trồng nấm mộc nhĩ trong các túi mùn cưa thì độ ẩm phải đạt từ 60 - 65%. Độ ẩm không khí nhà trồng nấm mộc nhĩ tốt nhất là 90 - 95%.

2. Ánh sáng

Nấm mộc nhĩ không có diệp lục để quang hợp nhưng cũng cần phải điều chỉnh chế độ chiếu sáng phù hợp ở từng giai đoạn phát triển.Trong giai đoạn nuôi sợi không cần ánh sáng, điều kiện tối sẽ tăng cường sự sinh trưởng của sợi nấm. Đến giai đoạn hình thành quả thể cần tăng dần lượng chiếu sáng để kích thích sự phát triển của nấm. Khi mộc nhĩ mọc ra nhiều giữ ở mức độ ánh sáng vừa phải, nếu ánh sáng quá yếu mộc nhĩ sẽ có màu trắng nhạt và mọc kém. Nhưng cũng không nên tăng ánh sáng quá mạnh, mộc nhĩ có màu đen sẫm và không lớn. Do đó, có thể nhìn màu của cánh mộc nhĩ để điều chỉnh độ sáng thích hợp, khi cánh mộc nhĩ có màu hồng thịt là tốt nhất.

3. Không khí

Giai đoạn nuôi sợi nấm cần đảm bảo độ thông thoáng vừa phải. Giai đoạn hình thành quả thể cần tăng độ thông thoáng hơn. Nếu để không khí quá mạnh, nấm mộc nhĩ sẽ phát triển chậm, cánh mỏng, đôi khi có thể làm nấm chết.

II. Kỹ thuật trồng và chăm sóc

1. Giống và tiêu chuẩn chọn giống

1.1. Giống

Giống dạng hạt hoặc dạng sợi (trên mùn cưa), không có mốc, sợi trắng ngà đều.

1.2. Tiêu chuẩn chọn giống

Giống nấm mộc nhĩ được lựa chọn phải đạt các điều kiện sau:

- Về màu sắc: túi hoặc chai giống phải có màu trắng đồng nhất, không có các màu sắc lạ như: đen, xanh, vàng,..

- Hệ sợi nấm mọc khoẻ, chia nhánh đều, không có tơ rối bông, hệ sợi nấm phải mọc kín đáy túi giống.

- Túi giống có mùi thơm đặc trưng, không có mùi chua, không có hiện tượng tiết dịch màu nâu hoặc màu vàng ở hông hoặc đáy túi.

- Lượng giống:30 - 40 kg giống/1.000 bịch (khoảng 5 - 6% khối lượng giá thể).

2. Kỹ thuật trồng nấm mộc nhĩ trên mùn cưa

2.1. Chọn mùn cưa

Mùn cưa sử dụng để trồng nấm mộc nhĩ có thể ở dạng tươi hoặc khô, yêu cầu không bị nhiễm mốc, không bị dính hóa chất hoặc lẫn đất cát.

2.2. Xử lý mùn cưa

Bước 1: Sàng mùn cưa để loại bỏ các mảnh gỗ vụn, dăm bào, các nhóm mùn cưa thô hoặc đá sỏi.

Bước 2: Pha nước vôi: Cân 3,5kg vôi cho vào 1000 lít nước sạch, khuấy đều dung dịch nước vôi bằng que khuấy, khuấy trộn nước vôi từ dưới lên trên cho vôi tan hoàn toàn trong dung dịch, màu nước vôi trắng đều.

Bước 3: Làm ướt mùn cưa

- Trải lớp mùn cưa ra nền sạch, độ dày lớp mùn cưa 20 - 30cm.

- Tưới nước vôi lên lớp mùn cưa mới vừa trảibằng vòi sen, trộn mùn cưa bằng xẻng xúc, đảo trộn 3 - 4 lần cho nước thấm ướt đều vào mùn cưa, màu mùn cưa chuyển sang màu nâu sẫm.

- Kiểm tra độ ẩm của mùn cưa thường dùng ẩm kế hoặc thử bằng cách vắt một nắm mùn cưa trong long bàn tay, bóp mạnh nếu thấy nước rịn ra ở kẽ tay là dư nước hoặc khi thả ra nắm mùn cưa bị vỡ là thiếu nước.Nếu không thấy nước rịn ra ở kẽ tay và khi thả ra nằm mùn cưa không bị vỡ thì độ ẩm đạt yêu cầu (65 - 70%).

Bước 4: Ủ đống mùn cưa

- Rửa sạch nền khô.

- Dùng xẻng, cào sắt chất mùn cưa thành đống hình chốp, có kích thước tối thiểu các chiều là 1,5m x 1,5m x 1,5m.

- Đậy kín đống ủ bằng bạt nilon, cố định dưới chân đống ủ không cho hơi nước thoát ra ngoài.

- Thời gian ủ đống dài hay ngắn tùy thuộc vào từng loại mùn cưa, thường tối thiểu là 5 - 7 ngày và cũng không nên kéo dài thời gian việc ủ đống mùn cưa quá lâu vì mùn cưa sẽ bị phân giải hết các chất dinh dưỡng và đồng thời tạo điều kiện cho vi sinh vật nhiễm tạp gây bất lợi cho nấm.

Bước 5: Đảo đống mùn cưa

- Tháo tấm bạt ra khỏi đống mùn cưa.

- Kiểm tra độ ẩm khối mùn cưa ở các vị trí khác nhau trên đống ủ.

- Chia đống ủ thành 4 khối riêng biệt và bổ sung thêm nước nếu độ ẩm mùn cưa dưới 65% và tơi rộng nếu độ ẩm quá cao.

- Đảo trộn mùn cưa bằng xẻng và cào sắt, tiến hành đảo trộn đến khi mùn cưa trộn đều nhau và độ ẩm đồng đều.

- Vun đống mùn cưa thành đống giống đóng ủ ban đầu.

- Đậy kín đống ủ bằng bạt nilon, cố định tấm bạt dưới chân đống ủ cho kín không để hơi nước thoát ra ngoài.

2.3. Làm giá thể

Bước 1: Phối trộn giá thể

- Để nấm mộc nhĩ sinh trưởng và phát triển tốt cần cung cấp đầy đủ dinh dưỡng cần thiết: chất đường, bột, chất đạm, chất khoáng và vitamin.

- Tỷ lệ các chất này cần phải cân đối, có thể phối trộn các phụ gia theo công thức sau:

Công thức 1: Đối với mùn cưa là gỗ cao su, bồ đề,…

- Mùn cưa khô: 100 kg

- Bột bắp: 3 -5kg

- Cám gạo: 3 - 5kg

- Bột nhẹ (CaCO3): 1 - 1,5kg

Công thức 2: Đối với mùn cưa tạp

- Mùn cưa khô: 100kg

- Bột bắp: 3 - 5kg

- Cám gạo: 3 - 5kg

- Bột nhẹ (CaCO3): 1kg

- Urê:0,1kg

- DAP: 0,1kg

- Magie sunphat: 0,1kg

- Đường kính: 0,5kg

Cách tiến hành:

- Rửa sạch nền chuẩn bị cho phối trộn.

- Trải mùn cưa ra nền có độ dày khoảng 10cm.

- Rải hỗn hợp cám gạo, bột bắp và bột nhẹ trên lớp mùn cưa và tiến hành đảo trộn vài lần.

- Hòa nước đường tưới đều lên khối mùn cưa.

- Đảo trộn khối mùn cưa bằng xẻng và cào sắt cho đến khi phụ gia, hóa chất trộn đều với mùn cưa.

- Kiểm tra lại độ ẩm khối mùn cưa lần cuối trước khi đóng túi giá thể, đảm bảo độ ẩm đạt 60 – 65%.

Bước 2: Đóng túi giá thể.

- Đổ mùn cưa vào túi, thổi mạnh và dùng các đầu ngón tay nén khối mùn cưa để tạo túi mùn cưa căng, tròn đều, trọng lượng túi sau khi đóng xong phải đạt 1,2 – 1,4kg, kích thước khối mùn cưa chiếm 2/3 túi nilon.

- Làm cổ nút, buộc miệng cổ túi bằng sợi dây su.

- Làm nút bằng bông không thấm nước, nút bông không nên làm chặt cũng không quá lỏng.

- Đậy miệng túi giá thể bằng nắp nhựa hoặc có thể bằng giấy dầu.

Bước 3: Thanh trùng túi giá thể.

Thiết bị thường dùng là nồi hơi, thời gian thanh trùng tính từ lúc đạt nhiệt độ 121oC, áp suất 1atm trong thời gian 2 giờ hoặc nhiệt độ 132oC, áp suất 1.5atm trong thời gian 1 – 1,5 giờ.

2.4. Cấy giống

a) Cấy giống dạng hạt:

- Đốt đèn cồn, điều chỉnh ngọn lửa cao 3 - 4cm.

- Hơ que cấy trên ngọn đèn cồn.

- Mở nút bông túi meo giống, cầm túi meo giống nằm ngang và hơ chậm miệng túi meo qua lại trên ngọn lửa cồn 2 - 3 lần.

Cấy giống vào túi giá thể: Đặt túi giá thể thẳng đứng, lấy giống từ túi meo sang túi giá thể, lắc đều để giống trải đều trên bề mặt giá thể, tránh làm cho rơi vãi giống ra ngoài. Mỗi túi mùn cưa cấy khoảng 10 - 15gam giống.

b) Cấy giống dạng que.

- Đốt đèn cồn, điều chỉnh ngọn lửa cao 3 - 4cm.

- Khử trùng panh kẹp trên ngọn lửa đèn cồn.

- Mở nút bông túi meo giống, cầm túi meo giống nằm ngang và hơ chậm miệng chai meo qua lại trên ngọn đèn cồn 2 - 3 lần.

- Đưa panh kẹp vào trong chai meo giống, kẹp lấy một cọng meo, xoay tròn để tách khỏi các cọng meo khác rồi đưa cọng meo ra khỏi chai.

- Đặt túi giá thể nằm ngang, cấy cọng meo vào lỗ, ấn mạnh tay cho cọng meo cắm sâu vào nguyên liệu rồi rút panh kẹp ra ngoài.

2.5. Nuôi sợi

Sau khi cấy giống, nút miệng túi bằng nút bông và chuyển vào phòng ươm sợi. Nơi ươm sợi tốt nhất là một phòng sạch sẽ, có hệ thống cửa ra vào và có giàn nhiều tầng để tăng diện tích sử dụng, có thể làm 4-5 tầng trên 1 giàn và mỗi tầng cách nhau 50cm. Nếu không có giàn có thể xếp trực tiếp trên nền nhà, sau 7-8 ngày đảo bịch, kiểm tra, loại bỏ bịch nhiễm. Nhiệt độ phòng ươm sợi thích hợp nhất là 25-300C. Giai đoạn nuôi sợi, nấm không cần ánh sáng. Tuy nhiên, không nên để phòng quá tối sẽ tạo điều kiện cho chuột, côn trùng phá hoại và nấm mốc phát sinh.

Sau khoảng 25 - 30 ngày, sợi nấm đã lan kín đến đáy túi, tạo màu trắng đồng nhất, ta vận chuyển các túi nấm vào nhà nuôi trồng để chăm sóc, tưới nước đảm bảo các điều kiện môi trường cho quả thể phát triển tốt.

2.6. Chăm sóc và thu hái

a) Chăm sóc

- Khi sợi mộc nhĩ mọc kín đáy túi được chuyển sang khu vực chăm sóc, có thể xếp trong nhà nuôi hoặc làm giàn treo.

- Thu hồi cổ nút, buộc miệng bịch bằng dây chun (có thể để nguyên cả cổ nút).

- Dùng dao sắc rạch 10 - 12 vết rạch dài 3 - 4cm, sâu 1-2mm quanh túi.

- Để tận dụng diện tích và khoảng không dùng dây để treo các túi mùn cưa, mỗi dây treo được 7 - 8 túi có độ cao 1,5-1,6m. Mỗi mét vuông treo được 25 dây. Cách treo và bố trí lối đi làm sao để thuận tiện cho việc tưới nước, vệ sinh, chăm sóc và thu hái, không mở miệng túi nilon để nước tưới vào trong gây sũng nước và bị thối rữa sợi nấm.

- Khi mộc nhĩ bắt đầu mọc, phải tưới nước liên tục. Mỗi ngày tưới 4-5 lần. Cách tưới tốt nhất là phun sương. Hạt nước nhỏ, đều sẽ tạo ẩm cho cả khu vực và ngấm dần qua vết rạch để vào túi. Lượng nước tưới nhiều hay ít phụ thuộc vào thời tiết và khả năng ra nấm. Thời tiết khô hanh, độ ẩm không khí thấp, phải tưới thường xuyên hơn. Ngược lại, trong điều kiện không thuận lợi, nấm ra thưa, việc tưới nước cần vừa phải.

- Nước tưới yêu cầu phải là nước sạch, nếu là nước máy phải để bay hết mùi clo. Chăm sóc tốt, sau vài ngày mộc nhĩ đã đạt kích thước đủ lớn ta tiến hành thu hái.

b) Thu hái

Khi quả thể nấm mộc nhĩ đã xòe phẳng, mép hơi dợn sóng thì chúng ta tiến hành thu hái.

3. Phòng trừ sâu bệnh

a). Bệnh chết sợi giống

Biểu hiện:

Sau thời gian ươm sợi chúng ta không thấy các túi nấm có biểu hiện bung sợi hoặc sợi mọc nhưng không bám vào cơ chất. Nếu kéo dài thời gian hạt có sợi giống sẽ bị mốc xanh hoặc nhũn nát, không còn màu trắng của sợi giống nấm ban đầu.

Nguyên nhân:

- Giá thể không thích hợp do nguyên liệu có chất dầu hoặc chất thơm.

- Túi giá thể bị nhiễm khuẩn sinh độc tố.

- Túi nấm sò đã nhiễm nấm mốc, chúng hô hấp sinh nhiệt và CO2 cao

- Nhiệt độ nuôi sợi nấm không thích hợp, quá nóng hoặc quá lạnh

Biện pháp khắc phục

- Kiểm tra nguồn nguyên liệu và quá trình chế biến

- Thực hiện đúng quy trình hấp khử trùng túi giá thể

- Thực hiện che chắn khu vực ươm sợi nếu nhiệt độ quá lạnh hoặc thông thoáng thoáng nếu nhiệt độ quá nóng.

b) Bệnh sợi nấm mọc yếu, nhanh chóng lão hoá

Biểu hiện: Sợi giống nấm phát triển nhanh, hệ sợi mảnh, mờ nhạt, không mọc sâu vào cơ chất.

Nguyên nhân:

- Giá thể quá ẩm ướt hoặc quá khô.

- Thời gian ủ nguyên liệu quá dài, làm cho nguyên liệu bị đen, vụn nát.

- Giống bị yếu do vận chuyển, bảo quản không cẩn thận làm giống bị giảm sinh lực.

Biện pháp khắc phục:

- Kiểm tra độ ẩm nguyên liệu cẩn thận trước khi đóng gói

- Xử lí nguyên liệu đúng quy trình kỹ thuật.

- Chọn giống tốt, đảm bảo yêu cầu chất lượng.

c) Bệnh nấm mốc xanh

Biểu hiện:

- Mốc xanh có hệ sợi mảnh, mọc sát vào cơ chất.

- Vết bệnh trải rộng nhanh, bào tử tạo thành dề, mịn, ban đầu có màu trắng, sau chuyển sang màu xanh lục hoặc xanh lam

- Chúng cạnh tranh dinh dưỡng với nấm mộc nhĩ, đồng thời tiết ra độc tố ức chế và tiêu diệt sợi nấm mộc nhĩ.

Nguyên nhân:

- Khử trùng giá thể không đạt yêu cầu.

- Giá thể quá ẩm.

- Quá trình cấy giống bị nhiễm bào tử nấm mốc từ không khí

- Phòng nuôi sợi có nhiệt độ cao, ẩm ướt, vệ sinh chưa đạt yêu cầu.

Biện pháp khắc phục:

- Thực hiện hấp thanh trùng các túi giá thể đúng yêu cầu.

- Kiểm tra độ ẩm cơ chất cẩn thận trước khi đóng túi.

- Vệ sinh nhà cấy giống sạch sẽ, che chắn để tránh gió.

- Cách ly các túi nấm bị nhiễm bệnh ra xa khu vực nuôi trồng.

d). Bệnh nấm mốc đen

Biểu hiện:

- Giống như nấm mốc xanh, hệ sợi nấm mốc đen mọc sát vào cơ chất. Bào tử ban đầu có màu trắng, sau chuyển sang màu đen hoặc vàng nâu.

- Chúng cạnh tranh dinh dưỡng và nguồn oxy với nấm mộc nhĩ, đồng thời tiết ra độc tố ức chế và tiêu diệt sợi nấm mộc nhĩ.

Nguyên nhân:

- Khử trùng giá thể chưa đạt yêu cầu.

- Giá thể quá ẩm ướt

- Quá trình cấy giống bị nhiễm bào tử mốc từ không khí

- Phòng nuôi sợi có nhiệt độ cao, ẩm ướt, vệ sinh chưa đạt yêu cầu.

Biện pháp khắc phục:

- Thực hiện hấp thanh trùng các túi giá thể đúng yêu cầu

- Kiểm tra độ ẩm cơ chất cẩn thận trước khi đóng gói.

- Vệ sinh nhà cấy sạch sẽ, che chắn để tránh gió.

- Kiểm tra lại điều kiện của nhà nuôi sợi nấm.

- Cách ly các túi bị nhiễm bệnh ra xa khu vực nuôi trồng.

III. Thu hoạch, sơ chế, bảo quản

1. Thu hoạch

- Thu sau khi tai nấm to đều, mép cuộn nhẹ, màu nâu bóng (10 - 15 ngày sau khi ra tai).

- Dùng tay nhổ nhẹ, thu dứt khoát cả gốc.

- Rửa sạch, để ráo, dùng tươi hoặc sấy khô.

- Bịch có thể ra 2 - 3 đợt cách nhau 7 - 10 ngày nếu chăm sóc tốt.

2. Sơ chế

Sau khi thu hái nấm tươi đúng độ tuổi, tiến hành cắt sạch gốc nấm, rửa nhanh qua 2 - 3 lần nước sạch rồi vớt ra để ráo nước.

Tiến hành phơi nấm dưới trời nắng nóng ở nhiệt độ 40 - 50oC trong nhiều giờ để nấm được khô. Sau đó tiếp tục sấy nấm:

- Giai đoạn 1: Sấy ở nhiệt độ 38 - 42oC trong 4 - 5 giờ để tránh tạo thành lớp vỏ cứng ở nấm.

- Giai đoạn 2: Mỗi giờ tăng lên 2oC tới khi đạt tới 48 - 52oC, sấy trong 3 - 4 giờ.

Yêu cầu sản phẩm nấm sấy khô: độ ẩm nấm sấy khô là khoảng 12%

3. Bảo quản nấm mộc nhĩ khô

Kho bảo quản phải thông thoáng, khô, sạch sẽ, không có côn trùng, không có mùi lạ.

Xếp nấm vào kho: xếp bao nấm trên kệ không xếp trực tiếp dưới nền nhà. Không nên xếp chồng quá cao làm nát vụn nấm.

Thời gian bảo quản được trên một năm.