Nội dung cập nhật theo Thông tư 25/2024/TT-BNNPTNT, sửa đổi bởi Thông tư 03/2025/TT-BNNMT, áp dụng từ .
Nhóm: NẤM.
QUY TRÌNH
Kỹ thuật nuôi trồng, chăm sóc nấm linh chi trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng
(Ban hành kèm Quyết định số /QĐ-UBND, ngày / /2025 của
UBND tỉnh Lâm Đồng)
Nấm linh chi, tên khoa học là Ganoderma lucidum (Less ex Fr.), thuộc chi Ganoderma, họ Nấm lim (Ganodermataceae). Nấm linh chi còn có những tên khác như Tiên thảo, Nấm trường thọ, Vạn niên nhung.
I.Yêu cầu điều kiện ngoại cảnh
1. Nhiệt độ: Trong quá trình nuôi trồng thích hợp từ 200C-300C. Nhiệt độ cao hơn 330C hoặc thấp hơn 180C sẽ làm hệ sợi sinh trưởng chậm lại hoặc chết.
2. Ánh sáng: Nhu cầu ánh sáng khác nhau tùy theo từng giai đoạn phát triển của nấm, cường độ ánh sáng mạnh kiềm chế sự sinh trưởng và có thể giết chết sợi nấm hoặclàm giảm sự phát triển của sợi nấm. Tuy nhiên, phòng ủ nấm tối quá, sẽ hạn chếviệc kiểm tra phát hiện sâu bệnh hại, đồng thời tạo điều kiện cho nấm mốc, nấm lạ và côn trùng phát triển.Giai đoạn nuôi sợi phòng ủ cần kín gió và độ sáng vừa phải.Giai đoạn quả thể phát triểncần ánh sáng tán xạ, được cân đối từ các phía,giai đoạn này ánh sáng có tác dụng kích thích hệ sợi nấm kết hạch.
3. Ẩm độ: Độ ẩm không khí trong phòng ủ thích hợp 65 - 70% do nấm cần độ ẩm cao trong quá trình sinh trưởng và phát triển hệ sợi. Độ ẩm môi trường quá thấp sẽ kìm hãm hoặc thậm chí làm ngưng quá trình sinh quả thể.
4. Độ thông thoáng: Trong suốt quá trình nuôi trồng nấm oxy (O2) cần thiết cho quá trình hô hấp của sợi nấm, còn nồng độ khí carbonic (CO2) trong không khí quá cao sẽ ức chế quá trình tạo quả thể. Do đó hàm lượng oxy và carbonic ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh trưởng của hệ sợi nấm, nhất là quá trình sinh trưởng quả thể, do vậy phòng ủ nấm cần có độ thông thoáng tốt.
5. Độ pH: Từ 5,5 - 7 phù hợp trong quá trình nuôi trồng do nấm linh chi thích nghi trong môi trường trung tính đến axit yếu.
6. Nguồn nước: Nước cần thiết cho nấm ở giai đoạn sau khi mở cổ bịch phôi để kích thích ra quả thể, tưới phun sương đảm bảo đủ độ ẩm cho nấm. Sử dụng nước máy, nước sinh hoạt nhằm đảm bảo nước sạch khônglàm ảnh hưởng đến phát triển quả thể nấm và không đảm bảo tiêu chuẩn dược liệu.
II. Vật liệu trồng và chăm sóc nấm
1. Nguyên liệu
Nguyên liệu nuôi trồng nấm linh chi là mùn cưa tươi, khô của các loại gỗ mềm, không có tinh dầu, độc tố và các chất phụ gia như cám gạo, bột đậu nành, thạch cao, đường,nước tạo ẩm…Hỗn hợp mùn cưa và chất phụ gia được trộn đều tạo độ ẩm đạt 55-60%.
Phối trộn xong gom thành đống cao 0,5 m, rộng 1,5-2,0 m.Ủ từ2-3 ngày, sau đó cho vào bịch nylon25 x 35 cm loại chịu nhiệt,một bịch phôi có trọng lượng 1,3-1,5 kg, bịch được làm cổ đậy nút bông và đưa vào hấp khử trùng.
- Thành phần nguyên liệu làm phôi trồng nấm linh chi:
STT | Hạng mục | ĐVT | Công thức I | Công thức II |
1 | Mùn cưa | % | 75 | 80 |
2 | Cám gạo | % | 20 | 15 |
3 | Thạch cao | % | 1 | 2 |
4 | Bột đầu nành | % | 1,5 | 1 |
5 | Đường | % | 1,5 | 1 |
6 | Khác (vôi bột…) | % | 1 | 1 |
7 | Nước (tạo ẩm độ bịch phôi) | % | 55-60 | 55-60 |
- Cách1: Hấp hơi nước nóng nhiệt độ 1000C, thời gian 10-12 giờ. Phương pháp này thời gian hấp kéo dài, nhưng diệt nấm mốc, nấm lạ rất tốt và tỷ lệ nhiễm dưới 1%, hấp được số lượng lớn. Một lần có thể hấp từ 8.000-10.000 bịch phôi.
- Cách 2:Sử dụng nồi áp suất nhiệt độ 120- 1250C (áp suất 1,2-1,5 atm) trong thời gian từ 180-240 phút. Phương pháp này giảm được chi phí và thời gian thực hiện nhưng tỷ lệ nhiễm cao so phương pháp 1.
Hiện nay, các cơ sở sản xuất nấm linh chi thanh trùng bịch phôi thường áp dụng theo cách 1.
- Meo giống sản xuất nấm linh chi có 2 loại meo hạt, meo cọng.
Cấy meo giống trong phòng cấy vô trùng, tránh nguồn nhiễm từ không khí, phòng phải được giữ sạch, có tủ cấy chuyên dùng lọc không khí là tốt nhất.Trong phòng cấy còn có một số dụng cụ để cấy giống như bàn cấy, que cấy, panh kẹp, đèn cồn, cồn sát trùng.
Các bịch phôi nguyên liệu đã được thanh trùng để nguội từ24-36 giờ mới được cấy giống, vì cấy sớm bên trong bịch chưa nguội có thể làm chết meo giống.
Có 02 phương pháp cấy meo giống:
- Phương pháp 1:Cấy meo giống cọng cần tạo lỗ ở bịch nguyên liệu đã khử trùng dài từ 1,8-2 cm, sâu 10-15 cm. Khi cấy phải đặt bịch nguyên liệu gần đèn cồn và bịch cọng meo giống, gắp từng que ở túi giống từ 10-15 gr cấy vào bịch nguyên liệu. Trong bịch meo cọng, tơ nấm có thể mọc lan đều cả ở miệng bịch lẫn đáy bịch.
- Phương pháp 2:Cấy meo giống nấm hạt sử dụng giống linh chi cấy trên hạt lúa, gạo lức, hạt bắp,... Dùng que cấy kều nhẹ giống cho đều trên bề mặt bịch nguyên liệu tránh dập nát giống. Lượng giống từ 10-15 gr cho 1 túi nguyên liệu. Meo hạt mọc lan từ trên cổ bịch xuống đáy bịch. (1 túi giống 300 gr cấy đủ cho 25-30 túi nguyên liệu).
Một số điểm lưu ý trong quá trình cấy:Giống cấy phải đảm bảo đúng độ tuổi, không nhiễm nấm mốc, nấm lạ, vi khuẩn...trước khi cấy dùng cồn lau miệng chai giống, bóc tách lớp màng trên bề mặt và không được để hạt giống bị nát. Trong quá trình cấy, chai giống luôn phải để nằm ngang, sau khi cấy đậy nút bông lại, chuyển bịch phôi vào phòng ủ hoặc đưa ra nhà nuôi trồng chờ tơ nấm mọc, thường xuyên vệ sinh phòng cấy.
- Các bịch phôi sau khi được cấy meo giống, đưa vào phòng ủ, sau đó đưa sang nhà nuôi trồng để tưới cho nấm mọc ra quả thể.
Phòng ủ bịch phôi đảm bảo phải sạch, thông thoáng, độ ẩm từ 65-70%, ánh sáng yếu, nhiệt độ từ 20-300C.
- Trong thời gian ủ bịch phôi không được tưới nước và trong quá trình nuôi trồng hạn chế tối đa việc vận chuyển bịch phôi.
- Trong quá trình sợi nấm phát triển phát hiện có bịch bị nhiễm nấm lạ, cần phải loại bỏ ngay khỏi khu vực ủ bịch và tìm nguyên nhân để khắc phục.Bịch phôi bị nhiễm nấm mốc, nấm lạ thường do thao tác cấy hoặc phòng cấy bị nhiễm. Bịch phôi bị nhiễm từng phần hoặc toàn bộ có thể do bị thủng hoặc hấp vô trùng chưa đạt.
Sau khi ủ khoảng 45-60 ngày bịch phôi bắt đầu ra quả thể.
- Xếp các bịch phôi lên kệ hoặc treo: Chuyển nhẹ nhàng các bịch phôi vào nhà trồng, đặt trên các giàn kệ, xếp một lớp đứng miệng bịch lên phía trên. Khoảng cách giữa các bịch từ 2-3 cm. Có thể xếp các bịch phôi chồng lên nhau 2-3 lớp, miệng bịch quay ngang, giàn kệ bố trí hợp lý thuận tiện cho việc theo dõi chăm sóc và kiểm tra.
5. Chăm sóc ra quả thể
Nhà trồng chăm sóc cho mọc ra quả thể nấm phải sạch sẽ thông thoáng, có hệ thống tưới giữ ẩm cho sự phát triển tai nấm.
Môi trường chăm sóc thích hợp cho quả thể nấm mọc ra năng suất cao có nhiệt độ thích hợp dao động từ 22-280C,ẩm độ không khí đạt 80-90%,ánh sáng khuếch tánvà chiếu đều từ mọi phía, kín gió để ổn định ẩm độ, nhưng phải thoáng cho tai nấm phát triển.
- Có 2 phương pháp trồng nấm linh chi là không phủ đất và có phủ đất.
+ Phương pháp 1:Trồng nấm không phủ đất.
Các bịch phôi nấm có thể xếp trên các giàn kệ, đặt bịch đứng hoặc nằm ngang hoặc treo túi nằm ngang trong nhà trồng.
Trong nhà nuôi 20-25 ngày sợi nấm mọc được 1/3-1/2 bịch nấm, có sự hình thành quả thể ở miệng nút bông, lúc này phải nới nút bông ở cổ, để lại 1/5 lượng bông nút ban đầu để nấm mọc qua cổ nút không bị kẹt. Để một tai nấm mọc ra thu quả thể to, mở miệng bịch phôi không rạch túi và tưới nước. Nụ nấm nhỏ màu trắng sẽ nhú ra, nhô lên và lớn dần, lúc này phần gần cuống nấm chuyển sang màu nâu đỏ hoặc vàng tùy thuộc loài nấm và bóng lên, lan rộng ra phía ngoài đến khi không còn viền trắng ở mép tai nấm là lúc nấm đạt độ thu hái.
+ Phương pháp 2:Phủ đất lên bề mặt bịch phôi nấm.
Đất bột mịn được khử trùng, phủ lên khi sợi nấm đã ăn kín khoảng ¾ bịch, gỡ bỏ nút bông, mở miệng túi, phủ lên trên bề mặt một lớp đất dày 2-3 cm.
Sau khi phủthấy đất phủ khô cần phải tưới nhẹ (phun sương) để đất ẩm, không tưới nhiều, tránh tình trạng nước thấm xuống nền dễ gây nhiễm bệnh, ảnh hưởng đến quá trình hình thành quả thể. Từ 7-10 ngày sau phủ đất, duy trì độ ẩm không khí trong nhà từ 80-90% bằng cách tưới nước thường xuyên trên nền nhà. Khi quả thể bắt đầu hình thành và nhô lên trên mặt lớp đất phủ duy trì độ ẩm liên tục cho đến khi đến điểm thu hoạch. Thời gian từ khi nấm lên đến lúc thu hoạch kéo dài 65-70 ngày.
Ngoài việc duy trì độ ẩm trong phòng, tiếp tục tưới phun sương trực tiếp trên bề mặt đất phủ 1-3 lần trong ngày (tùy điều kiện thời tiết) đểổn định độ ẩm đất phủ, việc chăm sóc như trên kéo dài liên tục cho tới lúc thu hái.
1. Thu hái
- Khi tai nấm không còn viền trắng ở mép là có thể thu hái, thu bằng tay, nắm gốc cuống nấm sát nguyên liệu mùn cưa xoay nhẹ một vòng kéo nhẹ lên. Tai nấm tách khỏi bịch phôi phủi sạch mùn cưa bám chân nấm. Dùng vôi quét lên vết cắt sát bịch nấm để bịch nấm không bị bệnh.
Quả thể nấm sau khi thu làm sạch, phơi hoặc sấy nhiệt độ 40-450C. Độ ẩm của nấm khô dưới 13%, thu xong đợt 1 tiếp tục chăm sóc như lúc ban đầu để tận thu các đợt 2, 3.
Thu hoạch nấm linh chi chia làm 3 đợt, đợt 1 thu khoảng 63% tổng sản lượng, đợt 2 thu được 31% và đợt 3 thu 6%.Do thời gian thu kéo dài, thu đợt 3 chỉ đạt 6% sản lượng do vậy nhiều cơ sở chỉ thu 2 đợt là kết thúc chu kỳ nuôi.
- Năng suất thu hoạch: 1 tấn nguyên liệuban đầu sau đợt nuôi trồng thu được 75 - 90kg nấm linh chi tươi, phơi sấy xong thu được 25-30kg nấm linh chi khô. Kết thúc đợt nuôi trồng cần phải vệ sinh và thanh trùng nhà xưởng bằng formone nồng độ từ 0,5-1%.
Chú ý: Khi thu hái nấm linh chi cần giữ lại bào tử càng nhiều càng tốt. Khi thu hái nấm không lau lớp bụi bào tử bám trên bề mặt tai nấm.
2. Bảo quản
Sau khi thu hái nấm sẽ phơi hoặc sấy khô để bảo quản. Thời tiết mưa nhiều thì phải dùng lò sấy nấm đến khi nào thấy tai nấm khô cứng là được.Tốt nhất nên phơi khô nấm Linh chi dưới ánh nắng tự nhiên khoảng 2-3 ngày nắng, nên phơi thật khô để khi bảo quản tránh bị ẩm mốc, thời gian bảo quản lâu hơn.